Sayyoramizning ma\'lum foizini allaqachon chiqindilar egallab boaE~lgan. Ular yengib boaE~lmas qoaE~shinga oaE~xshaydi. Qirgan sari, aksiga olib, koaE~payib boraveradi. Ehtimol, yaqinda dunyo boaE~ylab chiqindi odamlar armiyalarini namoyish etgan olmon rassomi muammoni shu yoaE~sinda tasavvur etgandir. Xans-Yurgen Shult oaE~zining gaE~ayrioddiy koaE~rgazmasini mashhur muzey yoki koaE~rgazmalar zalida emas, balki dunyoA-ning diqqatga sazovor joylari qarshisida, aniqrogaE~i, odamlar koaE~ziga yaqin yerlarga oaE~rnatdi.
Muallifning gaE~oyasiga koaE~ra, chiqindilar insoniyatning ekologik muammolari va ularning atrof-muhitga yetkazayotgan zararining oaE~ziga xos ramzi sifatida xizmat qilishi kerak.

Bir qarashda Shult bu ishlarini tayyorlash uchun \"Coca-Cola\" zavodining bir-ikki yillik chiqindilarini sotib olganga oaE~xshaydi. Ammo uning chiqindidan tayyorlangan askarlari kompyuter qismA-lari (ular skelet vazifasini oaE~tagan), plastik xaltalar (sochlari va yuz ifodalarini yasash uchun), xilma-xil alyumin qadoqlar kabi keraksiz buyumlar qatoriga qoaE~shilgan narsalardan yaratilgan. A"Chiqindi odamlarA"ning boaE~yi sizu biz qatori. ToaE~gaE~ri, ular aynan inson tashqi koaE~rinishida emas, ammo uzoqdan qaraganda jangdan toliqqan armiya askarlarini eslatadi.

Ijodkor oaE~zining birinchi haykallar kompozitsiyasini 1996 yilda Germaniyaning Ksanten shahrida namoyish etgandi. Shundan buyon uning instalyatsiyalari dunyoning yirik madaniy va tarixiy markazlaridan joy olib kelmoqda.

A"Bu ishimni 1960 yillarda boshlaganman, oaE~shandayoq chiqindilar maydonidagi namoyishimdan maqsad sayyoA-ramizdagi ekologik beqarorlikka e\'tibor qaratish edi. Men anchadan buyon siyosatchilarga atrof-muhitni muhofaza qilish - saylovchilar yuragiga kalit ekanini aytib kelaman. Biz rassomlar jamiyatning lakmus qogaE~ozi boaE~lib hisoblanamiz. Odamlar ijodkor ovozini anglaganda ularda muammoga daxldorlik hissi uygaE~onadi. Jamiyat ozodligi ijod erkinligi bilan oaE~lchanadi\",-A- deydi rassomning oaE~zi.

U insonlar aqlini biroz harakatga keltirmoqchi edi, ammo yuraklarni-da junbushga keltira oldi. Odamlar oaE~zlari kundalik turmushda foydalanadigan buyumlarning qoldiqlari butun bir qoaE~shin tuzishga yetishini koaE~rib, hayratga, hatto dahshatga tushdilar.

 Bu namoyishdan soaE~ng chiqindining chiqindiligi ham qolmadi. U ekologik, ma\'naviy, ijtimoiy ahamiyat kasb etgan rostmana asar sifatida qabul qilina boshladi.

Minglab ana shunday haykallarni yasagan janob ozmuncha zahmat chekishiga toaE~gaE~ri kelgan, deysizmi? Masalan, Kyoln ibodatxonasi qarshisiga qoaE~yilgan ekspozitsiya uchun 30 nafar yordamchi va olti oylik qattiq mehnat kerak boaE~lgan. Bryusselda esa uning A"armiyaA-A"sini tomosha qilish uchun 1 million kishi tashrif buyurgan.

1996 yildagi ilk koaE~rgazma janob Shultga qariyb 41 ming yevroga tushgan edi. Hozir esa bu haykallarning har biri uchun olti ming yevro toaE~lab, sotib olishyapti. Daromad chakki emas. Ammo bu pullar fidoyi rassomning shaxsiy ehtiyojlari uchun emas, balki keyingi ekspozitsiyaga sarflanadi.

Shult oaE~z A"armiyasiA" bilan Buyuk Xitoy devoridan tortib, Misr ehromlarigacha kezib chiqdi. Ushbu osori atiqalar oaE~tmishdan yodgorlik. Ajdodlar bizga nima qoldirdi, biz-chi, biz avlodlarga nima qoldiramiz? Aynan mana shu gaE~oya rassomni ilhomlantirgan edi.

Shu oaE~rinda \"oaE~tmish me\'morchiligi bilan kelajak me\'morchiligi birlashadi\". Ana shuni his qilgan odamni qarshisidagi manzara junbushga keltirmay qoaE~yA-maydi - ulugaE~vor oaE~tmish va maishiy chiqindilardan barpo boaE~lgan bugun.

Umuman olganda rassomga shaharni noan\'anaviy tarzda bezash juda yoqadi. U chiqindi odamlar armiyasiga \"qoaE~mondonlik\" qilishdan tashA-qari qanotli avtomobillar yasaydi, bolalar uchun moaE~ljallangan ajoyib maydonchalar barpo etadi. Uning soaE~nggi ekspozitsiyasi Vashingtondagi Milliy geografiya muzeyiA-da namoyishA- etilgan. Agar u ma\'muriyat roziligini olsa, navA-batdagi koaE~rgazmani Nyu-Yorkda tomosha qilishingiz mumkin.

Haykallar qaerda namoA-yishA- etilmasin, ular barcha yerda bir xil. ToaE~gaE~ri, ayrim kuzatuvchilar ular hudud yoki madaniy an\'analar bilan bogaE~liq ravishda oaE~zgartirilishini va oaE~sha yer odamlari zimmasidagi ekologik yuk darajasini ifodalashi lozim, degan takliflarni ham bildirishgan. Ammo bu borada muallifning fikri oaE~zgacha. Globalizatsiya domiga tortilib borayotgan asrimizda hatto chiqindilar ham bir xil. \"McDonalds\" va \"Coca-Cola\" mahsulotlari Buyuk Xitoy devorida ham, Nyu-Yorkda ham oxir-oqibat chiqindiga aylanadi.

Chiqindilar - zamonaviy san\'atning xomashyosi. Bu fikrni aslo san\'at ahamiyaA-tini tushirish uchun aytayotganimiz yoaE~q. Shunchaki, odamlar xavf darajasini chuqurroq anglab, bundan boshA-qalarni ham ogohlantirmoqchi. Buning uchun esa zamondoshlar ongiga ta\'sir qilish, ularni hayratga solish kerak boaE~ladi. Tim Nobl va Syu Uebster ham xuddi shu maqsadda harakat qilayotgan juftlik. Ularning yaratgani chindan ham tahsinga sazovor.

Ijodkorlarning yasagan narsasini qaysi tomondan tomosha qilmang, baribir tushunmaysiz. U bir uyum axlatdan boshqa narsa emasdek tuyuladi. Ammo ularning soyaA-siga koaE~zi tushgan odam aslida gap nimadaligini angA-lab, yoqa ushlaydi.

A"MoaE~\'jizani hamma joydan topish mumkin, faqat oaE~z yuragingizni ochishingiz kerakA". De Sent-Ekzyuperining bu fikri ma\'lum ma\'noda ushbu ishlarni izohlab bergan. Mazkur juftlik va dastA-lab hikoya qilganimiz olmon rassomining ishlariga boqar ekansiz, oaE~yga tolasiz: biz tabiatdan shuncha narsa olar ekanmiz, balki ularning evaziga nimanidir qaytarish vaqti kelmadimikin? Har qalay maqollar bejiz yaralmagan: olarda kirar jonim, berarda chiqar jonim. Endi, insoniyat jon qadar \"aziz\" boaE~lib qolgan ayrim odatlaridan voz kecholmasligi aniq. Lekin chiqindilar qoaE~shinining qurshovida qolish ham dahshat. Buning uchun bugundan, hozirdan harakat qilish, uni bartaraf etish choralarini koaE~rish, kelajak avlodni ham ushbu tahdiddan ogohlantirish lozim.

Bir yilda Buyuk Britaniyada 414 million, Rossiyada 70 million, AQShda qariyb 210 million, Yaponiyada 35 mln. tonna maishiy chiqindi yigaE~iladi. Ushbu turdagi chiqindilar hajmining ortib borish darajasi yiliga 3 foiz, ayrim mamlakatlarda 10 foizni tashkil etadi.

KIM QANDAY KURASHADI?

ITALIYAda A"Chiqindi dekretiA" amal qiladi. Unga koaE~ra, chiqindi soligaE~i faqat turar joyning oaE~lchamlariga emas, balki u yerda istiqomat qilayotgan kishilar soniga qarab belgilanadi.

GERMANIYAda A"Chiqindi politsiyasiA" faoliyat yuritadi. Hatto tashlangan sigaret qoldigaE~i uchun ham jarima toaE~lanadi. OgaE~zidagi saqichni olib, oaE~rindiqqa yopishtirib qoaE~yish birorta olmonning xayoliga ham kelmaydi. Buning uchun ular 40 yevro toaE~lashi kerak-da.

AMERIKAda chiqindi bobidagi intizomlilik uchun odamlar maxsus taqdirlanadilar. Shtatlarda hatto 15 noyabr chiqindi bayrami kuni sifatida nishonlanadi. OaE~sha kuni butun mamlakatda turli ijtimoiy tadbir va tanlovlar oaE~tkaziladi.

YAPONIYAda presslangan chiqindilardan butun boshli orollarni barpo etishyapti. Masalan, Tokio koaE~rfazidagi odamlar \"yasagan\" sun\'iy Odaybo oroli. Ishtiyoqmand sayyohlar orqasidan koaE~riladigan foyda esa anchagina.

ISPANIYAda chiqindi intizomiga, avvalo, bolalar rioya etadi, desak, ishonasizmi? Gap shundaki, bu yerda chiqindining har bir turi uchun muayyan rangdagi qoplar belgilangan. Uni toaE~ldirib topshirgan bolaga bir quti shirinlik beriladi. Shunday qilib, shahar tozaligidan birinchi manfaatdor toifa bu bolalar boaE~lib qoldi.

CHEXIYAda chiqindilarni saralash qonuniy majburiyat hisoblanib, plastmassa, oyna va qogaE~oz alohida yigaE~iladi.

Nargiza ToaE~xliyeva,
aEsMarifataEt gazetasidan


